प्रति,
अभिजित दिपके,
संस्थापक, कॉकरोच जनता पार्टी.
मित्रा अभिजित, सर्वप्रथम तुझे खास अभिनंदन!
तू म्हणाला होतास, “व्यक्तीला व्यवस्थेपेक्षा मोठे करण्याच्या ज्या चुका केलेल्या आहेत, त्या माझ्या बाबतीत करू नका.” म्हणूनच हे खुले पत्र लिहिताना तुझा उल्लेख ‘सन्माननीय’ किंवा ‘साहेब’ असा न करता ‘मित्रा’ असा केला आहे.
“उच्च शिक्षण घ्यायचे, अमेरिकेसारख्या देशात स्थिरस्थावर व्हायचे आणि स्वतःचे भविष्य उज्ज्वल करायचे”, ही वर्षानुवर्षांची तरुणांची रुळलेली वाट. मात्र ही वाट नाकारून, उच्च शिक्षणानंतरही परदेशात नोकरी न करता भारतात परत येऊन व्यवस्था परिवर्तनाचा खडतर मार्ग स्वीकारल्याबद्दल मनःपूर्वक अभिनंदन!
शिक्षण आणि आरोग्य हे प्रत्येक नागरिकाच्या जीवनाशी निगडित मूलभूत विषय आहेत. देशाने अनेक क्षेत्रांत प्रगती केली असली तरी शिक्षण आणि आरोग्याच्या बाबतीत आजवरच्या सरकारांच्या प्रगतीपुस्तकात समाधानकारक गुण मिळाले आहेत, असे म्हणणे कठीण आहे. सरकार कोणत्याही पक्षाचे असो, शिक्षण हा विषय अनेकदा दुय्यम ठरतो.
म्हणूनच कॉकरोच जनता पार्टीने सुरू केलेल्या “School Theek Karo” अभियानासाठी तुझे आणि संपूर्ण टीमचे मनःपूर्वक अभिनंदन. आजवर दुर्लक्षित राहिलेला विषय तुम्ही ऐरणीवर आणला आहे.
या अभियानाला अधिक कायदेशीर, प्रभावी आणि व्यापक बनविणारा एक मार्ग तुझ्यासमोर मांडण्यासाठी हे पत्र.
आज तू स्वतः आणि अनेक कार्यकर्ते शाळांमध्ये जाऊन प्रत्यक्ष परिस्थिती समोर आणत आहात. हे निश्चितच कौतुकास्पद आहे. मात्र अनेक ठिकाणी त्याला विरोध होत असल्याचे दिसते. बीड जिल्ह्यात शाळांमध्ये फोटो व व्हिडिओ काढण्यास प्रतिबंध करणारे आदेश, कार्यकर्त्यांवर गुन्हे आणि काही ठिकाणी मारहाणीचे प्रकारही समोर आले आहेत. अशा परिस्थितीत शाळा तपासण्यासाठी संघर्ष करण्याऐवजी सरकारच्या स्वतःच्या कागदपत्रांचीच तपासणी का करू नये?
१. “यु-डायस” प्रणालीचा परिपूर्ण वापर
भारत सरकारच्या UDISE+ (Unified District Information System for Education) प्रणालीमध्ये प्रत्येक शाळेबाबत वर्गखोल्या, शौचालये, पिण्याचे पाणी, वीज, खेळाचे मैदान, ग्रंथालय, फर्निचर, हात धुण्याची सुविधा, डिजिटल साधने, संगणक, शैक्षणिक साहित्य आदींची विस्तृत माहिती उपलब्ध असते. प्रत्येक कार्यकर्ता, पालक आणि सामाजिक कार्यकर्त्याने आपल्या गावातील किंवा परिसरातील शाळेची UDISE+ वरील माहिती डाउनलोड करून घ्यावी.
माहिती मिळवण्याची सोपी प्रक्रिया:
https://udiseplus.gov.in जर शाळेचा ११ अंकी यु-डायस कोड उपलब्ध असेल, तर तो प्रविष्ट करून थेट माहिती मिळवता येते; अन्यथा राज्य 'महाराष्ट्र', संबंधित जिल्हा, तालुका आणि शाळेचे नाव निवडून माहिती प्राप्त करता येते.
शोध निकाल (Search Result): स्क्रीनवर दिसणाऱ्या शाळेच्या नावावर किंवा 'View Details' पर्यायावर क्लिक करताच शाळेची विद्यार्थी संख्या, उपलब्ध शिक्षक, भौतिक सुविधा आणि इतर तपशील असलेली संपूर्ण माहिती उघडते.
शेवटी 'Download Report Card' किंवा 'Print to PDF' वर क्लिक करून ही माहिती मोबाईलवर PDF स्वरूपात डाउनलोड करता येते.
२. आरटीआयच्या (RTI) माध्यमातून अधिकृत पडताळणी
यु-डायस वरील माहितीची वस्तुनिष्ठ पडताळणी करण्यासाठी आरटीआयचा वापर केला जाऊ शकतो. त्या त्या भागातील शिक्षण प्राधिकरणाकडे संबंधित शाळेतील सर्व पायाभूत सुविधांची माहिती मागवायची आणि त्याची तुलना यु-डायस वरील माहितीशी करायची. यातून अनेक शाळांचे व शासकीय यंत्रणांचे पितळ उघडे पडू शकते.
उदा. UDISE+ वर एखाद्या शाळेत “ग्रंथालय उपलब्ध” असल्याचे नमूद असेल, तर शिक्षण विभागाकडे RTI द्वारे विचारता येईल—ग्रंथालय कधी निर्माण झाले? किती निधी मंजूर झाला? किती खर्च झाला? कोणत्या योजनेतून निधी मिळाला? किती पुस्तके खरेदी केली? बिले कुठे आहेत? स्टॉक रजिस्टरमध्ये नोंद आहे का? आणि सद्यस्थितीत ही सुविधा प्रत्यक्षात उपलब्ध आहे का?
अशाच पद्धतीने प्रत्येक पायाभूत सुविधेची कागदोपत्री पडताळणी करता येईल.
३. “कागदावरची सुविधा विरुद्ध प्रत्यक्ष शाळा”
UDISE+ वरील माहिती आणि RTI मधून प्राप्त अधिकृत माहितीची तुलना केल्यानंतर प्रत्यक्ष परिस्थितीशी त्याची पडताळणी करता येईल.
मग प्रश्न निर्माण होईल—UDISE+ मध्ये सुविधा अस्तित्वात असल्याचे कोणी नमूद केले? माहिती कोणी भरली? कोणी प्रमाणित केली? पडताळणी कोणी केली? आणि अधिकृत अभिलेखात चुकीची माहिती आढळल्यास त्याची जबाबदारी कोणाची?
त्यामुळे प्रश्न केवळ “कार्यकर्त्याने शाळेत फोटो काढला की नाही” एवढाच राहत नाही; तो थेट शासकीय अभिलेखांच्या विश्वासार्हतेचा आणि जबाबदारीचा बनतो. जर अधिकृत कागदपत्रांच्या आधारे चुकीची किंवा दिशाभूल करणारी माहिती नोंदविल्याचे सिद्ध झाले, तर संबंधितांची प्रशासकीय तसेच लागू कायदे व नियमांनुसार कायदेशीर जबाबदारी निश्चित करण्याची मागणी करता येईल.
म्हणून “UDISE माहिती + RTI माहिती + Ground Reality” हा “School Theek Karo” अभियानाचा स्वतंत्र उपक्रम बनू शकतो. त्यातून “School Reality Report” तयार करून महाराष्ट्रातील शाळांची वस्तुनिष्ठ स्थिती समोर आणता येईल.
फोटोवर वाद होऊ शकतो; पण सरकारी अभिलेखांवर प्रश्न विचारणे हा नागरिकांचा अधिकार आहे.
पुढील रणनीती आणि एक महत्त्वाचा सल्ला
मित्रा अभिजित, लढाई सरकारच्या व्यवस्थेशी आहे आणि म्हणूनच ती हुशारीने, कायदेशीर आणि सनदशीर मार्गाने लढणे आवश्यक आहे. शाळा सार्वजनिक ठिकाणे असल्याने फोटो-व्हिडिओबाबतचे निर्बंध हा स्वतंत्र कायदेशीर विषय आहे; मात्र त्यावर संघर्ष करण्यापेक्षा सरकारी माहिती आणि अभिलेखांची पडताळणी अधिक प्रभावी ठरू शकते.
शिक्षण क्षेत्रातील समस्या मात्र एवढ्यावर संपत नाहीत. खाजगी शाळांची शुल्कवाढ, शिक्षक-प्राध्यापक भरतीतील गैरप्रकार, शिक्षणावरील अपुरा सार्वजनिक खर्च, KG ते PG शुल्कावर कमाल मर्यादा आणि काही संस्थांना मिळणाऱ्या विशेष सवलती अशा अनेक प्रश्नांवर भविष्यात लढा द्यावा लागणार आहे. पण तूर्तास पहिले पाऊल भक्कमपणे पडणे महत्त्वाचे.
शेवटी एक विनंती—“समस्या तुमच्या, निराकरणासाठी प्लॅटफॉर्म आमचा” अशा उपक्रमासाठी कॉकरोच जनता Đảng चा अधिकृत ई-मेल जाहीर करून पालकांना त्यांच्या शैक्षणिक समस्या व गैरकारभाराची माहिती पाठवण्याचे आवाहन करावे. अनेक पालकांना आवाज उठवायचा असतो; मात्र आपल्या पाल्याला भविष्यात त्रास होईल या भीतीने ते गप्प राहतात. विश्वासार्ह व्यासपीठ मिळाले तर ते नक्की पुढे येतील.
शिक्षणासाठी आणि विद्यार्थ्यांच्या भविष्यासाठी सुरू केलेल्या या लढ्याला मनःपूर्वक शुभेच्छा आणि पुन्हा एकदा अभिनंदन!
कळावे,
शिक्षणाची जाण व चाड असणारा तुझा मित्र,
सुधीर लक्ष्मीकांत दाणी
संघटक, सजग नागरिक मंच, नवी मुंबई.
ई-मेल : alertcitizensforumnm@gmail.com
भ्रमणध्वनी : 9869226272
